جامعه بيمار

برای اکثر ما بارها و بارها پیش آمده که در برخورد با فرهنگ مردم کشورهای دیگر متوجه تفاوت های اساسی در رفتار آنها با مردم کشور خودمان شدیم و مکرر از خود سئوال کردیم، چرا وضعیت جامعه سایر کشورها با جامعه ما بسیار تفاوت دارد؟ بخصوص در زمینه های ، برابری و اجرای قانون برای همه و رعایت آن، عدالت و انضباط اجتماعی، سخت کوش و حساس بودن به وقایع و سرنوشت کشور و احساس مسئولیت داشتن نسبت به زندگی خود.
از جمله عوامل و نظريه هاي علمي كه به فهم و درك اين مقوله اجتماعي كمك مي كند بحث جامعه پذيري است. لذا مطالب زیر که بصورت خیلی خیلی مختصر و چکیده تهیه شده ، برای روشن شدن بخشی از سئوال هاي فوق تنظیم گردیده است.
این نوشته شامل : تعریف جامعه پذیری و منابع آن، راه ها و مکانیسم های جامعه پذیری، تعریف رفتار اجتماعی، اهداف جامعه پذیری و انواع آن، جامعه پذیری موفق و ناموفق و شرايط جامعه در حالتهاي فوق و نهایتا نتیجه گیری است.
1- تعریف جامعه پذیری :
جامعه پذیری یا اجتماعی شدن، فرآیندی است که به موجب آن فرد با محیط اجتماعی خود انطباق حاصل می کند و به تدریج خود را عضو جامعه و از اعضای موثر آن می بیند، اجتماعی شدن بر انتخاب های ما، توانایی ها، علایق، ارزشها، عقاید، اندیشه و دیدگاه های مان تاثیر می گذارد و یک امر دائمی بوده که از زمان تولد آغار و تا پایان عمر ادامه می یابد. و براي همه افراد يك جامعه به يك اندازه با موفقيت روبرو نمي باشد. اجتماعي شدن، ورود به دنيايي ديگر است. اجتماعي شدن هدايت و تغيير افراد است. يعني تبديل كردن فردي غير اجتماعي به موجودي اجتماعي از طريق تلقين و تغيير انديشه ها ، باورها، سنت ها و ارزشهاي اخلاقي، حرفه اي يا طبقاتي در مقوله هاي فكري و نظامي كه تعدادي از اين خصوصيات تغيير ناپذير هستند و تعدادي ديگر، برعكس، همپاي آموخته هاي جديد و تجربه ها و اوضاع زندگي دگرگون مي شوند. فرايند اجتماعي شدن، نه تنها در جوامع متفاوت است، بلكه در هر عصري با عصر ديگر فرق مي كند. چون ، از سويي، ارزش ها ، هنجار ها، قوانين و آداب و رسوم جوامع متفاوت است؛ از سوي ديگر، اين عناصر نمي توانند براي هميشه ثابت باقي بمانند.
2- منابع جامعه پذیری:
با توجه به پیچیدگی فرهنگ ها و فعالیت های جامعه پذیری در دنیای امروز نمی توان انتظار داشت که یک نهاد به تنهایی، یا یک منبع تمام نیازهای اجتماعی یک فرد ( یا افراد) را در جامعه ای پاسخ دهد. و وی را برای زنگی جمعی مهیا سازد. در دنیای امروز منابع جامعه پذیری روز به روز در حال افزایش و هر یک بخش هایی از انتقال فرهنگ جامعه را به افراد به عهده گرفته اند. به عبارتی، منابع مختلف مکمل یک دیگر شده اند و در انتقال میراث فرهنگی جامعه در کنار هم فعالیت می کنند. در حالی که در مواقعی و در جوامعی منابع فرهنگی ممکن است نه تنها مکمل یک دیگر نباشند، بلکه در مقابل هم صف آرایی کنند و هر یک تمایل داشته باشند که خود به تنهایی فرهنگ مورد قبول را به افراد جامعه انتقال دهند. در چنین حالتی هیچ یک از منابع موفقیت کاملی نداشته و نه تنها افراد مورد جامعه پذیری از این بابت ضرر می بینند، بلکه جامعه نیز دچار بحران های فرهنگی می شود.
در هر حال منابع جامعه پذیری عبارتند از :
- نهاد خانواده
- نهاد سیاست
- نهاد دین
- نهاد آموزش و پرورش
- رسانه های جمعی
- گروه همسالان
- الگوهای جامعه
همه این منابع روی افراد جامعه تاثیر دارند ولی اولا تاثیر آنها یکسان نیست، ثانیا هر فرد بیشتر تحت تاثیر یکی از آنها یا ترکیبی از آنها قرار می گیرد.ثالثا در هر جامعه ای تعدادی از این منابع فعالیت زیادی دارند. ولی نقش سیاست مداران و حاکمان در بین منابع فوق بسیار مهم، حساس و کلیدی است. به دلیل اینکه تمامی ابزارها ، امکانات، تصمیم ها و برنامه ها، و اولویت بندی روشهای جامعه پذیری توسط این نهاد تعیین و به اجرا گذاشته می شود.
3- مکانیسم های جامعه پذیری :
راه ها و مکانیسم های جامعه پذیری به روش یا سه شیوه ، تقلید، تلقین و آموزش صورت می گیرد. هر سه شیوه با درجات و اندازه های متفاوت در هر نهادی وجود دارد، که ناپایدارترین آنها روش تقلید است. آموزش پایدارترین و مستحکم ترین روشی است که اگر به صورت کارشناسی و با توجه به مقتضیات سن افراد جامعه پذیر و امکانات آنها اجرا شود، آن عمل یا هنجار یا ارزش مد نظر در فرد یا افراد مخاطب درونی و نهادینه می شود. و در گذر زمان از این فرآیند، هویت اجتماعی افراد ساخته می شود. در بحث مراحل جامعه پذیری آنچه حائز اهمیت است، تغییر در نگرشها، عادات، رفتارهای فردی و رفتارهای اجتماعی است.
4- رفتار اجتماعی :
رفتار اجتماعی ، رفتاری است که اولا توسط فرد از روی علاقه پذیرفته شده باشد. ثانیا، درونی و نهادینه شده باشد. یعنی ، فرد بدون این که در جمع حضور داشته باشد، همان رفتار را نشان دهد. به عبارتی نیاز به کنترل نباشد. مانند درست رانندگی کردن افراد در جامعه که بدون حضور دائم پلیس، رانندگان قوانین رانندگی را رعایت کنند.
5- اهداف جامعه پذیری:
- پذیرش فرهنگ
- امید دادن
- تعیین هویت افراد
- تعیین نقش اجتماعی
- آموختن مهارتها
6- انواع جامعه پذیری: جامعه پذیری در حوزه های مختلف فعالیت می کند. جامعه پذیری از منظر موضوعی به فعالیت های فرهنگی ، دینی ، سیاسی، هنری، ورزشی، حقوقی، احساسات و عواطف و شغلی می پردازد.
۷- جامعه پذیری موفق و ناموفق:
در پاسخ به این پرسش که عوامل موفقیت جامعه پذیری چیست؟ به صورت خلاصه می توان گفت: زمانی که ارزش ها، هنجارها و قوانین شرایط موثری داشته باشند، جامعه پذیری موفق خواهد بود. جامعه پذیری موفق زمانی است که فاصله بین فرهنگ و آرمان های جامعه با واقعیت ها و آنچه مردم در عمل و زندگی روزمره خود انجام می دهند بسیار کم باشد. در سطح کلان در جامعه ای که اولا فرهنگ مطرح جامعه برآیند اکثر خرده فرهنگ های گروه های مختلف جامعه باشد، ثانیا ارتباط خوبی بین بخش ها و گروه های مختلف جامعه، خصوصا سیاستمداران ، روشنفکران، هنرمندان و بطور کلی نخبگان وجود داشته باشد، جامعه پذیری موفق خواهد بود.
جامعه پذیری ناموفق، جامعه پذیری است که فاصله بسیار زیاد بین آرمان ها و ارزش های خواسته شده در جامعه و واقعیت های جامعه وجود داشته باشد.
۸- شرایط جامعه پذیری موفق:
از جمله شرایطی که موجب می شود جامعه پذیری نهادینه و موفق باشد، عبارتند از :
۸-1- جامعه پذیر کننده می بایست به محتوا مورد نظر آشنا و به آن تسلط داشته باشد.
۸-2- تحمیلی در پذیرش محتوا وجود نداشته باشد.
۸-3- جامعه پذیر کننده خود به عنوان الگو همان عمل را انجام بدهد. (رفتارمان مطابق با گفتارمان باشد)۸-4- اعتماد متقابل بین شرکت کنندگان برقرار شود.
۸-5- به امکانات، ویژگیهای سنی ، فکری، ارزشی و خواسته های افرادی که می بایست امر جامعه پذیری در مورد آنها صورت بگیرد، توجه کامل شود.
۸-6- فضای مورد نظر جامعه پذیری مورد قبول مردم باشد. (کنش متقابل، بعبارت دیگر همدیگر را قبول داشته باشند)
در صورت تحقق عوامل فوق، فرهنگ ، آگاهانه توسط افراد پذیرفته و درونی خواهد شد. بنابراین دیگر نیازی نه به حضور مداوم الگو جهت تقلید، نه به محرک، جهت تلقین و نه به آموزش دهنده ، جهت آموزش مداوم است. به زبان دیگر در این حالت برای مثال ارزش، جزیی و بخشی از فرد شده و تبدیل به ملکه ذهن او مي شود. و در صورت عدم موفقیت جامعه پذیری ، اولا امکان پیدایش بستر مناسبی برای بروز و شیوع انواع فساد و انحرافات اجتماعی مهیا می شود. ثانیا عده ایی که نتوانند توسط منابع جامعه پذیری ، جامعه پذیر شوند، حاشیه رو می شوند و به نوعی از فعالیت های اجتماعی محروم و چه بسا جامعه نتواند از مهارتهای آنها استفاده کامل و بهینه ببرد.
۹- نتیجه گیری:
باعنایت به مطالب ذکر شده و تطبیق آن با وضعیت جامعه خودمون، به نظر من بدلیل اینکه در کلیه عواملی که منجر به جامعه پذیری می شود، اعم از منابع جامعه پذیری، مکانیسم ها و شرایط لازم جهت تحقق این امر، در جامعه ما مشکل وجود دارد فرآیند شکل گیری شخصیت اجتماعی مردم ما بخصوص در چند دهه اخیر با موفقیت همراه نبوده و ارزشها، قوانین و هنجارهای اجتماعی در رفتار افراد درونی و نهادینه نشده است. در نتیجه انواع هنجارشکنی، فساد ، انحرافات اجتماعی و . . . مشاهده می گردد و از طرف دیگر عده ای از مردم که نتوانسته اند خودشان را با شرایط موجود تطبیق دهند یا کشور را ترک کرده و یا به حاشیه رانده می شوند و در نتیجه جامعه از ارائه خدمات آنها محروم می شود و احساس بی تفاوتی و دلسردی بوجود آمده و نهایتا منجر به نارضایتی این دسته از افراد می گردد.
موضوعی که در کشور ما به وضوح مشاهده می شود این است که جامعه پذیری در اکثریت مردم ما ناموفق بوده، و تقریبا ریشه اصلی بسیاری از مشکلات و مسائل موجود در جامعه همین موضوع می باشد. لذا در چنین شرایطی است که می گوئیم، جامعه بیمار است و برای درمان آن باید فکری کرد. به همین جهت برای اصلاح این وضع، علاوه بر اصل داستان که بایستی تغییر نماید؛ بازنگری در شیوه ها ، کارکرد منابع و شرایط جامعه پذیری ضروری می باشد.